و نيز مزاج را به قسمت اولى دو نوع قرار داده‌اند : يكى اوّلى اصلى طبيعى حاصل از امتزاج عناصر اربعه و غلبهء بعضى بر بعضى و مغلوبيت ديگرى . و دوم ، ثانوى صناعى حادث از تراكيب ادويه مفرده و يا مركبه در مركبات مصنوعه [ است ] و اين تراكيب « 1 » ، شامل كيفيت و صورت هر دو است ؛ يعنى هم‌چنان كه كيفيت اولى ، اصلى مىباشد ثانوى نيز صناعى مىباشد ؛ چنانچه ذكر يافت . همچنين بر حسب صورت نيز بر دو نوع است يكى اولى اصلى [ و ] دوم ، فرعى صناعى . و نيز هر يك بر دو نوع است : تام التركيبِ قوى مستحكم و غير تامّ التّركيب ناقص ضعيف رخو غير مستحكم . تامّ التركيب آن است كه : اجزاء بسايط عنصرى ممتزج آن بسيار لطيف صغير صافى باشند ، و با هم فعل و انفعال تام نموده كيفيت و صورت وحدانى يافته باشند ؛ به حدّى كه حرارت غريزى بدنى بلكه حرارت خارجى نارى « 2 » نيز ، اجزاء لطيفهء آن را از كثيفه : جدا و متفرق نتواند نمود تا از هر يك اثرى و كيفيتى و خاصيتى خاص ظاهر گردد ، بلكه كيفيت و خاصيت واحده اعم از آن كه معتدله باشد « 3 » يا غير معتدله از آن صادر و ظاهر گردد ؛ مانند ذهب . و يا به دشوارى تفريق توانند نمود ؛ مانند ساير فلزّات . و غير تامّ التركيب نيز به مراتب مىباشد : بعضى از آن به نحوى است كه تفريق اجزاء آن با هم بسيار سهل و آسان مىباشد ؛ مانند كبريت و ملح . و بعضى به دشوارى ؛ مانند فضّه و نُحاس و رصاص و غيرها .

--> ( 1 ) . الف : تركيب . ( 2 ) . الف : تارى . ( 3 ) . الف : ( باشد ) حذف شده .